Napolitaanse liederen, uitgelegd

Wat een Napolitaans lied is

De term omvat traditionele liederen in het Napolitaans, en Wikipedia is duidelijk dat ze allemaal in die taal worden geschreven en uitgevoerd. Ze worden meestal gezongen door een solistische mannenstem, hoewel ook vrouwelijke solisten ze uitvoeren, en veelvoorkomende vormen zijn het liefdeslied en de serenade. Dat is een andere traditie dan opera: de liederen staan op zichzelf, zonder verhaal eromheen, en daarom passen ze zo gemakkelijk tussen aria’s.

De wedstrijd van Piedigrotta

Volgens hetzelfde artikel werd het Napolitaanse lied in de jaren 1830 tot een instituut gemaakt door een jaarlijkse wedstrijd voor nieuwe liederen, gehouden tijdens het festival van Piedigrotta, ter ere van de Madonna van Piedigrotta, een kerk in Mergellina, Napels. De eerste winnaar was Te voglio bene assaje, traditioneel toegeschreven aan Gaetano Donizetti, hoewel een artikel uit 1984 geen historisch bewijs daarvoor vond. Het festival werd regelmatig gehouden tot het in 1950 werd opgegeven, en latere liederen zijn ook klassiekers geworden.

’O sole mio

’O sole mio dateert uit 1898. Giovanni Capurro schreef de tekst en Eduardo di Capua staat te boek als componist, al voegt Wikipedia toe dat een gerechtelijke uitspraak in Turijn in 2002 een claim van Alfredo Mazzucchi bevestigde dat hij medeauteur was van enkele liedjes van di Capua. De titel betekent mijn zon. Luciano Pavarotti, Enrico Caruso, Beniamino Gigli, Andrea Bocelli en Mario Lanza behoren tot de zangers die het hebben uitgevoerd, en Pavarotti won in 1980 de Grammy voor Beste Klassieke Vocale Uitvoering voor zijn versie. Het is het lied dat alle drie de zangers samen zongen tijdens het concert in Rome in 1990.

Funiculì, Funiculà

Luigi Denza schreef de melodie in 1880 in Castellammare di Stabia, zijn geboortestad, aldus Wikipedia, en de journalist Peppino Turco leverde de tekst, die het stuk naar verluidt als grap op gang bracht. Dat jaar werd de eerste funiculaire spoorlijn naar de top van de Vesuvius geopend, die het lied bezingt. Het werd voor het eerst gezongen in een hotel in Castellammare di Stabia en vond daarna zijn weg naar het Piedigrotta-festival. Turco’s Napolitaanse verzen laten een jongeman zijn geliefde vergelijken met een vulkaan en haar vragen met hem mee te rijden naar de rand van de krater.

Hoe tenoren de liedjes de wereld over brachten

Wikipedia schrijft de verspreiding van de liedjes over de hele wereld toe aan emigranten uit Napels en Zuid-Italië, ruwweg tussen 1880 en 1920. Begin 1900 zong de tenor Enrico Caruso de muziek van zijn geboortestad als toegift in New York, in de Metropolitan Opera, en nam hij veel van de liedjes op. Die opnamen werden deel van het standaardrepertoire van operatenoren; het artikel noemt Beniamino Gigli, Franco Corelli, Mario Del Monaco, Giuseppe Di Stefano en Tito Schipa onder de zangers die hem volgden.

Wat de mandoline toevoegt

De boekingspagina vermeldt een kamermuziekensemble van piano, contrabas en mandoline. Wikipedia beschrijft de mandoline als een tokkelinstrument uit de luitfamilie, meestal met vier dubbele snaren die net als bij een viool zijn gestemd. De Napolitaanse mandoline heeft een ronde, komvormige achterkant en dateert uit het midden van de 18e eeuw. Omdat de tonen snel wegsterven, gebruiken spelers tremolo — het snel aanslaan van een of meer snaarparen — om ze vast te houden, wat de Napolitaanse begeleidingen hun glinsterende klank geeft.

Bij het concert in Florence

De boekingspagina noemt ’O sole mio en Funiculì, Funiculà onder de Napolitaanse liederen, naast aria's uit La traviata, Rigoletto en Tosca. De programma's wisselen en er is geen vast lied voor een bepaalde avond beloofd. Wikipedia zegt dat alle Napolitaanse liederen in het Napolitaans worden gezongen, dus de woorden kunnen onbekend klinken, zelfs voor iemand die de opera-aria's kent. De melodieën hebben geen vertaling nodig, en dat is juist de reden om ze op te nemen.

Lees verder: Operaconcert in Florence